वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट भगवानको अस्तित्व प्रमाणित नभएको विषय

मानव सभ्यताको इतिहासमा सबैभन्दा धेरै छलफल भएको विषयमध्ये भगवानको अस्तित्व पनि एक हो। हजारौं वर्षदेखि मानिसहरूले भगवानको खोजी गरेका छन्, विभिन्न धर्महरूको स्थापना गरेका छन् र आ–आफ्नो विश्वासअनुसार भगवानको व्याख्या गरेका छन्। तर आधुनिक विज्ञानको विकाससँगै संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। विज्ञानले कुनै पनि विषयलाई विश्वास वा परम्पराका आधारमा होइन, बरु अवलोकन, प्रयोग, परीक्षण र प्रमाणका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ। यही कारणले गर्दा विज्ञानले भगवानको अस्तित्वलाई अहिलेसम्म प्रमाणित गर्न सकेको छैन।

विज्ञानको आधारभूत सिद्धान्त के हो भने कुनै पनि दाबी सत्य मान्नुअघि त्यसलाई प्रमाणित गर्न सकिनुपर्छ। यदि कुनै वस्तु वा शक्तिको अस्तित्व छ भनिन्छ भने त्यसको प्रभाव मापन गर्न सकिनुपर्छ, प्रयोगबाट परीक्षण गर्न सकिनुपर्छ र संसारका जुनसुकै वैज्ञानिकले त्यही नतिजा पुनः प्राप्त गर्न सक्नुपर्छ। उदाहरणका लागि गुरुत्वाकर्षण, विद्युत्, चुम्बकत्व वा जीवाणुहरू प्रत्यक्ष देख्न नसकिने अवस्थामा पनि तिनको प्रभाव मापन गर्न सकिन्छ। त्यसैले विज्ञानले तिनको अस्तित्व स्वीकार गरेको हो। तर भगवानको अस्तित्वका विषयमा अहिलेसम्म यस्तो कुनै परीक्षणयोग्य, मापनयोग्य र सबैले स्वीकार्ने प्रमाण प्राप्त भएको छैन।

मानिसहरूले प्राचीन समयमा प्राकृतिक घटनाहरूलाई भगवानको इच्छा मान्थे। वर्षा किन पर्छ, चट्याङ किन पर्छ, सूर्य किन उदाउँछ, ग्रहण किन लाग्छ, रोग किन लाग्छ वा भूकम्प किन आउँछ भन्ने प्रश्नको उत्तर उनीहरूले दैवी शक्तिमा खोज्थे। तर विज्ञानको विकाससँगै यी सबै घटनाहरूको प्राकृतिक कारण पत्ता लाग्यो। मौसम विज्ञानले वर्षा कसरी हुन्छ भन्ने स्पष्ट गर्‍यो। भौतिकशास्त्रले चट्याङ विद्युत् आवेशका कारण हुने देखायो। खगोलशास्त्रले सूर्य, चन्द्रमा र ग्रहहरूको गति गणनाबाट प्रमाणित गर्‍यो। भूगर्भशास्त्रले भूकम्प टेक्टोनिक प्लेटहरूको चालका कारण हुने बतायो। चिकित्सा विज्ञानले रोगहरू सूक्ष्म जीव, भाइरस, ब्याक्टेरिया वा अन्य जैविक कारणले लाग्ने प्रमाणित गर्‍यो। यसरी पहिले भगवानको कार्य मानिएका धेरै घटनाहरू विज्ञानले प्राकृतिक नियमद्वारा व्याख्या गरिसकेको छ।

जीवनको उत्पत्तिका विषयमा पनि विज्ञानले विभिन्न अनुसन्धान गरेको छ। चार्ल्स डार्विनले प्रस्तुत गरेको विकासवाद (Evolution) ले जीवहरू करोडौं वर्षको प्राकृतिक छनोट (Natural Selection) मार्फत क्रमशः विकसित भएको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्छ। जीवाश्म (Fossils), आनुवंशिक अनुसन्धान (Genetics) तथा डीएनए अध्ययनले यस सिद्धान्तलाई बलियो आधार दिएका छन्। यसले प्रत्येक जीवलाई अलग–अलग रूपमा कुनै दैवी शक्तिले सिर्जना गरेको भन्ने धारणालाई चुनौती दिएको छ। यद्यपि जीवनको प्रारम्भ कसरी भयो भन्ने विषयमा अनुसन्धान अझै जारी छ, तर वैज्ञानिकहरूले यसको उत्तर प्राकृतिक प्रक्रियामा खोजिरहेका छन्।

ब्रह्माण्डको उत्पत्तिका विषयमा पनि विज्ञानले बिग ब्याङ (Big Bang) सिद्धान्त प्रस्तुत गरेको छ। यस सिद्धान्तअनुसार करिब १३.८ अर्ब वर्षअघि अत्यन्त सानो र अत्यधिक घनत्व भएको अवस्थाबाट ब्रह्माण्ड विस्तार हुन थालेको थियो। ब्रह्माण्ड अझै विस्तार भइरहेको प्रमाण पनि खगोलविद्हरूले पत्ता लगाएका छन्। यसको अर्थ बिग ब्याङले भगवान छैन भन्ने प्रमाण दिएको होइन, तर ब्रह्माण्डको उत्पत्तिलाई वैज्ञानिक रूपमा अध्ययन गर्न सकिने देखाएको हो। यसले ब्रह्माण्ड बुझ्न दैवी व्याख्या मात्र आवश्यक छैन भन्ने संकेत गर्छ।

मानिसको चेतना, भावना, स्मरणशक्ति र निर्णय गर्ने क्षमता पनि विज्ञानको अनुसन्धानको विषय बनेको छ। न्यूरोसाइन्सले मस्तिष्कका विभिन्न भागहरूले फरक–फरक कार्य गर्ने देखाएको छ। मस्तिष्कको कुनै भागमा चोट लाग्दा व्यक्तिको स्वभाव, स्मरणशक्ति, भाषा वा निर्णय गर्ने क्षमता परिवर्तन हुन सक्छ। यसले चेतना र व्यक्तित्व मस्तिष्कसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित रहेको देखाउँछ। यदि चेतना पूर्ण रूपमा शरीरभन्दा अलग कुनै आत्मिक शक्ति मात्र हुन्थ्यो भने मस्तिष्कमा आएको परिवर्तनले व्यक्तित्वमा यति ठूलो प्रभाव पार्नु नपर्ने तर्क वैज्ञानिकहरूले प्रस्तुत गर्छन्।

धेरै मानिसहरूले भगवानलाई आफ्नो व्यक्तिगत अनुभवका आधारमा स्वीकार गर्छन्। कसैले प्रार्थनाबाट चमत्कार भएको अनुभव सुनाउँछन् भने कसैले कठिन अवस्थामा अदृश्य शक्तिले बचाएको महसुस गरेको बताउँछन्। तर विज्ञानले व्यक्तिगत अनुभवलाई अन्तिम प्रमाण मान्दैन, किनकि मानव मस्तिष्क भ्रम, संयोग, भावनात्मक प्रभाव तथा मनोवैज्ञानिक कारणबाट पनि प्रभावित हुन सक्छ। एउटै घटनालाई फरक–फरक व्यक्तिले फरक तरिकाले अनुभव गर्न सक्छन्। त्यसैले विज्ञानले व्यक्तिगत अनुभवभन्दा वस्तुगत (Objective) प्रमाणलाई बढी महत्त्व दिन्छ।

विश्वमा हजारौं धर्म छन् र प्रत्येक धर्मले भगवानको फरक स्वरूप प्रस्तुत गर्छ। कतै एक भगवानको विश्वास छ भने कतै धेरै देवताहरूको। कसैले भगवानलाई निराकार मान्छन् भने कसैले साकार। यदि एउटै सत्य सबैका लागि समान हुन्थ्यो भने यति धेरै फरक दाबी किन छन् भन्ने प्रश्न पनि वैज्ञानिक तथा दार्शनिकहरूले उठाउने गर्छन्। यसले धार्मिक विश्वासहरू सांस्कृतिक र ऐतिहासिक प्रभावबाट पनि निर्माण भएको हुन सक्छ भन्ने सम्भावना देखाउँछ।

विज्ञानले कुनै पनि निष्कर्षलाई नयाँ प्रमाणका आधारमा परिवर्तन गर्न सक्छ। यही कारणले विज्ञानलाई खुला र आत्मसमीक्षात्मक विधि मानिन्छ। यदि भविष्यमा भगवानको अस्तित्वलाई परीक्षण गर्न सकिने, मापन गर्न सकिने र सबैले स्वीकार्ने वैज्ञानिक प्रमाण प्राप्त भयो भने विज्ञानले त्यसलाई पनि अध्ययन गर्नेछ। तर अहिलेसम्म त्यस्तो प्रमाण उपलब्ध भएको छैन। त्यसैले विज्ञानले भगवानको अस्तित्वलाई स्वीकार गरेको छैन।

यद्यपि एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ। विज्ञानले "भगवान छैन" भनेर अन्तिम रूपमा प्रमाणित गरेको छैन। विज्ञानले केवल यति भन्छ कि अहिलेसम्म भगवानको अस्तित्व पुष्टि गर्ने विश्वसनीय, परीक्षणयोग्य र पुनः परीक्षण गर्दा उस्तै नतिजा दिने प्रमाण भेटिएको छैन। विज्ञानले प्रमाणको अभावलाई अस्तित्वको अभावसँग बराबर मान्दैन। त्यसैले "भगवान छैन" भन्ने दाबी पनि वैज्ञानिक रूपमा अन्तिम सत्य मान्न सकिँदैन।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, वैज्ञानिक दृष्टिकोण विश्वासभन्दा प्रमाणमा आधारित हुन्छ। प्रकृतिका धेरै रहस्यहरू विज्ञानले सफलतापूर्वक व्याख्या गरिसकेको छ र बाँकी विषयमा पनि अनुसन्धान जारी छ। भगवानको अस्तित्वका पक्षमा हालसम्म सर्वमान्य वैज्ञानिक प्रमाण प्रस्तुत भएको छैन। त्यसैले विज्ञानको आधारमा भगवानको अस्तित्व स्वीकार गर्न पर्याप्त प्रमाण उपलब्ध छैन भन्ने निष्कर्ष निकालिन्छ। तर यो विषय विज्ञान, दर्शन र व्यक्तिगत विश्वासको संगममा पर्ने भएकाले अन्तिम निर्णय प्रत्येक व्यक्तिको सोच, अनुसन्धान र विश्वासमा निर्भर रहन्छ।